Ders hedefleri

Bu dersin sonunda şunları net biçimde yapabiliyor olman gerekiyor:

• Bireyi tanımanın rehberlikte neden temel bir basamak olduğunu açıklayabilmek,
• Gözlem, görüşme, anket, sosyometri ve diğer tekniklerin hangi amaçlarla kullanıldığını ayırt edebilmek,
• Teknikleri doğrudan ve dolaylı bilgi toplama açısından karşılaştırabilmek,
• Verilen bir okul örneğinde hangi tekniğin daha uygun olacağını yorumlayabilmek.

Konu neden önemli?

Rehberlik hizmetlerinin sağlıklı yürüyebilmesi için öğrencinin ilgi, yetenek, ihtiyaç, sosyal ilişkiler, uyum durumu, akademik eğilimleri ve kişisel özellikleri hakkında olabildiğince doğru bilgi toplamak gerekir. Öğrenciyi tanımadan yapılan yorumlar çoğu zaman ya yüzeysel kalır ya da hatalı olur.

Sınavlarda da sana çoğu zaman tekniklerin tanımı ezberletilmez. Bunun yerine “öğretmen ya da rehberlik servisi hangi bilgiye ulaşmak istiyor?” sorusu üzerinden hangi tekniğin uygun olduğu sorgulanır.

Bireyi tanıma nedir?

Bireyi tanıma, öğrencinin farklı yönleri hakkında sistemli biçimde bilgi toplama sürecidir. Bu bilgi; öğrencinin sadece notlarıyla değil, ilgileriyle, ilişkileriyle, davranışlarıyla, eğilimleriyle ve gelişim özellikleriyle ilgilidir.

Amaç öğrenciyi etiketlemek değil, onu daha doğru anlamak ve uygun rehberlik desteğini kurmaktır. Yani bireyi tanıma, rehberlikte yardımın temelini oluşturan veri toplama aşamasıdır.

Teknikler nasıl sınıflandırılır?

Bireyi tanıma teknikleri farklı biçimlerde sınıflandırılabilir. En pratik sınıflama, doğrudan ve dolaylı bilgi veren teknikler ayrımıdır.

Gözlem

Gözlem, öğrencinin doğal ya da planlanmış ortamlardaki davranışlarının sistemli biçimde izlenmesidir. Özellikle öğrencinin gerçek davranış örüntülerini görmek açısından çok değerlidir.

Öğrenci derste nasıl katılıyor, akranlarıyla nasıl ilişki kuruyor, kurallara yaklaşımı nasıl, dikkat süresi nasıl, bunlar gözlemle anlaşılabilir.

Gözlemin güçlü yönleri

• Davranışı doğrudan görme imkânı verir.
• Doğal ortam bilgisi sağlayabilir.
• Özellikle küçük yaş gruplarında çok işlevseldir.

Gözlemin sınırlılıkları

• Gözlemcinin yanlılığı karışabilir.
• Her davranış her zaman gözlenemez.
• Tek bir gözlemle kesin yargıya varmak doğru değildir.

Görüşme

Görüşme, öğrenciyle ya da gerektiğinde veli ve öğretmenle yüz yüze ya da sözlü etkileşim kurarak bilgi toplama tekniğidir. Öğrencinin duygu, düşünce, yaşantı ve algılarını anlamada çok işe yarar.

Gözlem daha çok davranışı görürken, görüşme öğrencinin iç dünyasına ve kendi anlatımına ulaşma imkânı verir.

Ne zaman daha işlevseldir?

• Öğrencinin düşünce ve duygularını anlamak istendiğinde
• Problem durumunun öğrenci gözünden nasıl yaşandığını öğrenmek istendiğinde
• Derinlemesine bilgi gerektiğinde

Anket

Anket, belirli bir konuda çok sayıda kişiden bilgi toplamak amacıyla hazırlanan soru formudur. Daha çok genel eğilimleri, görüşleri, tercihleri ya da ortak ihtiyaçları belirlemede kullanılır.

Örneğin öğrencilerin sınav kaygısı hakkındaki görüşleri, okul ortamına ilişkin düşünceleri ya da belli bir konuya ilgileri anketle toplanabilir.

Avantajları

• Kısa sürede çok kişiden veri alınabilir.
• Uygulaması pratiktir.
• Genel eğilimleri görmede kullanışlıdır.

Sınırlılıkları

• Derinlemesine bilgi vermez.
• Yanıtların içtenliği değişebilir.
• Yorumlama dikkat ister.

Sosyometri

Sosyometri, grup içindeki sosyal ilişkileri, kabul görme durumlarını, tercihleri ve dışlanmaları ortaya koyan tekniktir. Özellikle sınıf içindeki arkadaşlık ağını ve sosyal yapıyı anlamada çok işlevseldir.

“Bir etkinlikte kiminle aynı grupta olmak istersin?” gibi sorularla öğrencilerin birbirlerini seçme ya da seçmeme durumları incelenebilir.

Sosyometri neyi gösterir?

• Grup içindeki sosyal tercihleri
• Lider konumdaki öğrencileri
• Dışlanan ya da yalnız kalan öğrencileri
• Alt grupları ve sosyal ağları

Diğer sık sorulan bireyi tanıma teknikleri

Otobiyografi

Öğrencinin kendi yaşam öyküsünü yazmasıdır. Kendini nasıl gördüğünü, neleri önemli bulduğunu ve yaşantılarını nasıl anlamlandırdığını gösterebilir.

Anekdot kaydı / olay kaydı

Öğrencinin dikkat çeken belirli davranışlarının, olay anına yakın biçimde kısa ve somut olarak kaydedilmesidir. Özellikle belli bir davranışı anlamada yararlı olabilir.

Derecelendirme ölçekleri

Öğrencinin belli özelliklerinin belirli dereceler üzerinden değerlendirilmesini sağlar. Öğretmen ya da gözlemci, öğrenciyi bazı davranış boyutlarına göre puanlayabilir.

Kimdir bu? tekniği

Öğrencilerin sınıf arkadaşlarını belli özelliklere göre eşleştirmesi ya da tanımlaması mantığına dayanır. Grup içi algılar ve sosyal özellikler hakkında dolaylı bilgi verebilir.

Hangi teknik ne zaman daha uygundur?

Sınavda nasıl sorulur?

1. Davranış mı, duygu mu, ilişki mi?

Öğrencinin sınıf içi davranışları isteniyorsa gözlem; kendi düşünce ve duyguları isteniyorsa görüşme; sınıf içi sosyal ağ isteniyorsa sosyometri düşünülür.

2. Toplu veri mi, bireysel derinlik mi?

Çok sayıda öğrenciden genel eğilim almak istiyorsan anket; tek öğrenci hakkında daha derin bilgi istiyorsan görüşme gibi teknikler öne çıkar.

3. Tekniklerin sınırlılıkları sorulur

Örneğin gözlemde yanlılık, ankette yüzeysellik, görüşmede zaman ve uzmanlık ihtiyacı gibi sınırlılıklar sorulabilir.

Sık karıştırılanlar

1. Gözlem ve görüşme

Gözlem davranışı doğrudan görür; görüşme ise öğrencinin anlattıklarını ve yaşantısını sözel olarak ortaya çıkarır.

2. Anket ve görüşme

Anket geniş gruptan hızlı veri toplar; görüşme daha derin ama daha sınırlı kişiden bilgi verir.

3. Sosyometri ve kimdir bu?

İkisi de grup içi algı ve ilişkilere yaklaşabilir; ancak sosyometri daha çok sosyal tercih örüntüsünü sistemli biçimde ortaya koyar.

4. Otobiyografi ve görüşme

İkisinde de öğrencinin kendini ifade etmesi vardır; ama otobiyografi yazılı öz anlatım, görüşme ise karşılıklı sözel etkileşimdir.

Ders sonu mini test