Ders hedefleri

• Program okuryazarlığı kavramını yüzeysel değil, uygulamaya dönük biçimde açıklayabilmek,
• Öğretim programının temel öğeleri olan amaç, kazanım, içerik, öğrenme-öğretme süreci ve ölçme-değerlendirmeyi ayırt edebilmek,
• Bu öğelerin ne işe yaradığını ve birbirine nasıl bağlandığını görebilmek,
• Sınavda en çok karıştırılan kavram çiftlerini doğru biçimde çözebilmek.

Konu neden önemli?

Program okuryazarlığı, öğretmen adayının sadece sınav için değil, mesleki uygulama için de ihtiyaç duyduğu bir alandır. Çünkü sınıfta yapılan öğretim rastgele kurulmaz; öğretim programı hangi genel doğrultuda ilerleyeceğimizi, öğrencide hangi öğrenmelerin hedeflendiğini, hangi içeriğin ele alınacağını, sürecin nasıl tasarlanacağını ve öğrenmenin nasıl izleneceğini belirleyen temel çerçeveyi sunar.

AGS açısından bakıldığında ise bu konu sık sık kavram ayrımı üzerinden sorulur. Soruda doğrudan “aşağıdakilerden hangisi programın temel öğesidir?” denebilir; ama çoğu zaman daha dolaylı sorulur. Örneğin bir ifadede öğrencinin dersten sonra ne yapmasının beklendiği anlatılıyorsa bu kazanım tarafına, ders içinde hangi konuların ele alınacağı vurgulanıyorsa içerik tarafına, öğretmenin nasıl bir etkinlik düzenleyeceği anlatılıyorsa öğrenme-öğretme sürecine gider.

Program okuryazarlığı nedir?

Program okuryazarlığı, öğretim programını sadece okuyabilme değil; anlayabilme, yorumlayabilme, birbirine bağlayabilme ve uygulamaya dönüştürebilme yeterliğidir. Yani program metninde yazanları görmek yetmez; o metnin öğretmene, öğrenciye, öğrenme sürecine ve ölçmeye ne söylediğini de kavramak gerekir.

Okuryazarlık kelimesi burada özellikle önemlidir. Çünkü öğretim programı yüzeyde kısa başlıklar ve maddelerden oluşuyor gibi görünse de, aslında arkasında bir mantık düzeni vardır. Program okuryazarlığı olan kişi şunu anlar: Bu amaç neden burada? Bu kazanım neden bu ünitede? Bu içerik neden bu sırayla verilmiş? Öğretmen neden bu yöntemi seçebilir? Ölçme neden sürecin sonunda değil, süreç boyunca düşünülmelidir?

Öğretim programı neyi düzenler?

Öğretim programı, belli bir ders ya da öğrenme alanı için öğrencide hangi öğrenmelerin hedeflendiğini, bu öğrenmelere hangi içerik üzerinden gidileceğini, öğretim sürecinin nasıl yapılandırılacağını ve öğrenmenin nasıl izleneceğini belirleyen sistemli bir çerçevedir. Kısacası program, öğretimin yönünü tayin eder.

Burada önemli olan nokta şudur: Program tek başına dersin her saniyesini yazmaz; ama öğretmene yol gösteren ana iskeleti sunar. Bu nedenle program, neyin öğretileceğini ve niçin öğretileceğini belirlerken; öğretmen de sınıfın gerçekliğine göre bu çerçeveyi işler hâle getirir.

Programın temel öğeleri: genel bakış

Bir öğretim programı incelendiğinde karşımıza genellikle birbirine bağlı birkaç ana unsur çıkar. AGS açısından temel hat şu şekilde kurulmalıdır:

1) Amaç

Amaç, programın genel istikametini belirleyen üst düzey ifadedir. Yani programın öğrencide uzun vadede hangi gelişimi, hangi yönelimi, hangi genel niteliği oluşturmak istediğini gösterir. Amaç, tek bir ders saatinin değil; daha geniş bir öğretim sürecinin yönünü anlatır.

Amaç ifadeleri bu yüzden genellikle daha genel, daha kapsamlı ve daha üst düzey görünür. Bir ders ya da ünite sonunda hemen gözlenebilecek küçük davranışları değil, o alanın eğitimsel doğrultusunu verir. Öğrencinin eleştirel düşünmesi, etkili iletişim kurması, bilimsel bakış geliştirmesi ya da estetik duyarlılık kazanması gibi ifadeler, çoğu durumda amaç düzeyine yakındır.

Amaç sorularda nasıl anlaşılır?

• Genel yönelim bildirir.
• Uzun vadeli ve geniş kapsamlıdır.
• Tek tek konu değil, programın bütününe ilişkin bakış sunar.
• Öğrenciye kazandırılmak istenen genel niteliği vurgular.

2) Kazanım

Kazanım, öğrencinin belirli bir öğrenme sürecinin sonunda neyi yapabilmesinin, anlayabilmesinin ya da gösterebilmesinin beklendiğini ifade eder. Bu yüzden amaçtan daha somut, daha sınırları belirgin ve öğretimle daha doğrudan ilişkilidir.

Bir öğretmen için kazanım çok kritiktir; çünkü dersin hedefini sınıf içinde görünür hâle getiren kısım çoğu zaman burasıdır. Hangi etkinliğin seçileceği, hangi soruların sorulacağı, hangi ödevin verileceği ve hangi ölçme aracının kullanılacağı büyük ölçüde kazanıma bağlıdır.

Kazanım denildiğinde aklına şu gelmeli: “Öğrenci bu öğrenme sonunda neyi gerçekleştirecek?” Örneğin karşılaştırır, açıklar, yorumlar, çözer, sınıflandırır, örneklendirir gibi ifadeler kazanım dünyasına daha yakındır.

3) İçerik

İçerik, hedeflenen öğrenmelere ulaşmak için hangi konu, kavram, tema, metin, problem alanı, öğrenme alanı ya da deneyim düzeninin ele alınacağını gösterir. Basitçe söylersek içerik, öğretimin maddesidir. Yani öğretim neyin üzerinden yürütülecekse, o içerik boyutuna girer.

Burada önemli bir hata şudur: Öğrenciler bazen içerikle materyali karıştırır. Oysa içerik, “ne işlenecek?” sorusunun cevabıdır; materyal ise bu içeriği işlerken kullanılan araçlardan biridir. Bir metin, tema ya da kavram alanı içerik olabilir; ama çalışma kâğıdı, akıllı tahta sunusu ya da video materyaldir.

İçerik neye göre düzenlenebilir?

• Kolaydan zora
• Somuttan soyuta
• Yakından uzağa
• Basitten karmaşığa
• Ön koşul ilişkilerine göre

4) Öğrenme-öğretme süreci

Öğrenme-öğretme süreci, belirlenen amaç ve kazanımların öğrencide oluşması için öğretimin nasıl düzenleneceğini anlatır. Bu bölümde öğretmenin rolü, öğrencinin etkinliği, kullanılacak yöntem ve teknikler, sınıf içi etkileşim biçimi, etkinlik kurgusu ve süreçteki öğretim kararları öne çıkar.

Aynı kazanıma farklı sınıflarda, farklı öğrencilerle, farklı yöntemlerle gidilebilir. İşte bu esneklik alanı çoğu zaman öğrenme-öğretme sürecinde görülür. Anlatım, tartışma, problem çözme, keşfetme, iş birliğine dayalı çalışma, drama, istasyon, proje, deney, gözlem gibi yöntem ve teknikler burada düşünülür.

Fakat dikkat: Yöntem ve teknikler sürecin parçalarıdır; sürecin tamamı değildir. Süreç daha geniştir. Çünkü süreçte sadece yöntem seçimi değil, öğretim ortamının nasıl düzenleneceği, öğrencinin derse nasıl katılacağı, önceki bilgiyle nasıl bağ kurulacağı ve öğrenmenin nasıl destekleneceği de vardır.

5) Ölçme-değerlendirme

Ölçme-değerlendirme boyutu, öğrencinin hedeflenen öğrenmelere hangi düzeyde ulaştığını belirleme ve bu bulgular üzerinden anlam çıkarma sürecidir. Ölçme daha çok veri toplama işidir; değerlendirme ise bu verileri yorumlama ve karar verme boyutudur.

Program okuryazarlığında bu bölüm çok önemlidir; çünkü öğretimin sonunda “işledim, anlattım, bitti” denmez. Gerçek soru şudur: Öğrenci gerçekten ne öğrendi? Nerede eksik kaldı? Hangi kazanım gerçekleşti, hangisi pekişmedi? Öğretim sürecinde hangi düzenlemeler yapılmalı?

Bu nedenle ölçme-değerlendirme sadece sınav haftasında düşünülen bir başlık değildir. İyi bir öğretim programı anlayışında ölçme, sürecin içine yayılır. Süreç başında hazırbulunuşluğu görmek, süreç içinde ilerlemeyi izlemek ve süreç sonunda düzeyi değerlendirmek bu boyutun parçalarıdır.

Bu öğeler birbirine nasıl bağlanır?

Programın öğeleri ayrı kutular gibi düşünülmemelidir. İyi bir programda her öğe diğerini besler. Amaç, genel yönü verir. Kazanımlar, bu yönü daha somut hedefler hâline getirir. İçerik, bu kazanımlara ulaşmak için seçilir ve düzenlenir. Öğrenme-öğretme süreci, içeriği öğrencinin anlamlı öğrenmesine dönüştürecek yolu kurar. Ölçme-değerlendirme ise bu sürecin ne kadar etkili olduğunu gösterir.

Kısa örnek üzerinden programı okuma

Diyelim ki bir ders için şöyle bir yapı düşünülüyor: Öğrencilerin çevre sorunlarını fark etmesi, neden-sonuç ilişkisi kurabilmesi ve çözüm önerisi geliştirmesi bekleniyor. Şimdi bunu program öğeleriyle okuyalım.

Bu örnekte açıkça görüldüğü gibi aynı konu alanı tek başına program değildir. Program, bu öğelerin birlikte çalışmasıyla ortaya çıkar.

Sınavda nasıl sorulur?

1. Amaç mı kazanım mı?

Soru genel ve geniş bir yön veriyorsa amaçtır. Öğrencinin gözlenebilir ya da daha somut öğrenmesini vurguluyorsa kazanımdır.

2. İçerik mi süreç mi?

İşlenen konu, tema, kavram ya da metin anlatılıyorsa içeriktir. Öğretmenin bunu hangi etkinlik, yöntem ya da etkileşim düzeniyle işleyeceği anlatılıyorsa süreçtir.

3. Ölçme mi değerlendirme mi?

Veri toplama, puanlama, gözlem yapma, cevap alma gibi taraf ağırlıklıysa ölçmedir. Toplanan veriye anlam verme, karar çıkarma, başarı düzeyi yorumlama varsa değerlendirmedir.

Sık karıştırılanlar

1. Amaç ve kazanım

Amaç daha geniş ve üst düzeydir. Kazanım daha somut ve öğretim sonunda görünmesi beklenen öğrenmeye yakındır.

2. İçerik ve materyal

İçerik neyin öğretileceğidir. Materyal ise bunun öğretiminde yararlanılan araçtır.

3. İçerik ve yöntem

İçerik dersin konusudur; yöntem ise o konunun nasıl işleneceğine ilişkin tercihtir.

4. Ölçme ve değerlendirme

Ölçme veri toplar; değerlendirme veriyi yorumlar. Bu fark çok temel ama en sık unutulan ayrımdır.

5. Program ve plan

Program genel çerçeveyi sunar; plan ise öğretmenin bu çerçeveyi belirli zaman ve sınıf koşullarına göre düzenlemesidir.

Öğretmen gözüyle bu konu neden hayatidir?

Programın temel öğelerini bilmeyen bir öğretmen çoğu zaman dersi sadece anlatılacak konu listesi gibi görür. Oysa etkili öğretim için şu çizginin kurulması gerekir: Önce neyi ve niçin kazandırmak istediğini bilmek, sonra bunun içeriğini seçmek, ardından süreci doğru kurmak ve son olarak öğrenmeyi izlemek. Bu sıra kurulmadığında sınıf içinde çok emek harcansa bile öğretim dağınık kalabilir.

İşte program okuryazarlığı bu yüzden yalnızca teorik bir başlık değildir. Öğretmenin sınıf içi kararlarının arka planıdır.

Ders sonu mini test