Review dersinin hedefleri

• Programın temel öğelerini karıştırmadan tekrar edebilmek,
• Öğeler arasındaki ilişkiyi ve tutarlılık mantığını tek tabloda görebilmek,
• Yatay ve dikey yapı kavramlarını sınav diliyle ayırt edebilmek,
• Programı öğretmen gözüyle okuma ve planlamaya dönüştürme sürecini kavrayabilmek,
• Program okuryazarlığı sorularında en sık yapılan hataları önleyebilmek.

Büyük resim: Program okuryazarlığı neyi kapsar?

Program okuryazarlığı denildiğinde yalnızca öğretim programını okuyabilme becerisi anlaşılmamalıdır. Burada kastedilen, programın dilini çözebilme, hangi parçasının hangi işlevi yerine getirdiğini anlayabilme, bu parçalar arasındaki bağı görebilme, programı öğrenci düzeyine ve sınıf gerçekliğine göre yorumlayabilme ve sonunda bunu etkili bir öğretim planına dönüştürebilmedir.

Bu nedenle program okuryazarı bir öğretmen, yalnızca “programda bu konu var mı?” diye bakmaz. Daha derin sorular sorar: “Bu program burada neyi önceliyor?”, “Bu kazanım hangi öğrenme yaşantılarıyla desteklenmeli?”, “İçerik kazanıma gerçekten hizmet ediyor mu?”, “Ölçme yolu istenen öğrenmeyi görünür kılıyor mu?”, “Bu plan sınıfın gerçek düzeyiyle uyumlu mu?”

Programın temel öğeleri: Toplu tekrar

Programın omurgası beş ana öğe üzerinde kurulur: amaç, kazanım, içerik, öğrenme-öğretme süreci ve ölçme-değerlendirme. Bu beşlinin her biri ayrı bir işleve sahiptir. Program sorularında hata yapılmasının en büyük nedeni, bu öğelerin birbirinin yerine kullanılmasıdır.

Amaç ve kazanım neden sık karışır?

Çünkü ikisi de programın öğrencide oluşturmak istediği değişime ilişkindir. Fakat ölçekleri farklıdır. Amaç daha geniş, daha genel ve daha uzun erimli bir yönelim taşır. Kazanım ise bu yönelimin öğrenci düzeyinde, daha somut ve izlenebilir bir karşılığıdır. Amaç “nereye gidiyoruz?” sorusuna daha üst düzey cevap verir; kazanım ise “orada öğrenciden ne görmeyi bekliyoruz?” sorusunu cevaplar.

İçerik ile öğrenme-öğretme süreci arasındaki fark

İçerik ve yöntem boyutu da çok sık birbirine karışır. Bunun nedeni, öğretmenlerin çoğu zaman “konu işlemek” ile “öğretmek” fiilini aynı sanmasıdır. Oysa içerik, öğretimin malzemesidir; öğrenme-öğretme süreci ise bu malzemenin öğrenciye hangi yaşantılarla sunulacağıdır.

Başka bir deyişle içerik, öğretimin ne üzerinden yürüdüğünü; süreç ise bunun nasıl yürütüldüğünü anlatır. Bir dersin içeriği çok güçlü olabilir, ama süreç uygun kurulmazsa öğrenme zayıf kalabilir. Sınavda bunu çoğu zaman etkinlik örnekleri üzerinden sorarlar.

Ölçme-değerlendirme boyutu: Sadece sonuç değil süreç de önemlidir

Program okuryazarlığında ölçme-değerlendirme, ders sonunda not vermek anlamına indirgenemez. Ölçme boyutu, öğretim sırasında neyin ne kadar gerçekleştiğini görmeye; değerlendirme boyutu ise bu veriyi yorumlamaya hizmet eder. Dolayısıyla iyi bir program okuru, ölçmeyi öğretimden kopuk bir son aşama gibi değil, programın bütününü besleyen bir karar mekanizması gibi görür.

Bir kazanım süreç içinde gözlem gerektiriyorsa yalnızca çoktan seçmeli test yeterli olmayabilir. Bir beceri ürün gerektiriyorsa performans görevi daha anlamlı olabilir. Bir tutum ya da katılım durumu izlenecekse farklı araçlara ihtiyaç doğabilir. Buradaki temel ölçüt, aracın kazanıma hizmet edip etmediğidir.

Tutarlılık: Program neden dağılmadan çalışır?

Programın bütün parçaları tek tek doğru olsa bile aralarında bağ yoksa ortaya etkili bir öğretim çıkmaz. İşte burada tutarlılık kavramı devreye girer. Tutarlılık, programın öğeleri arasında mantıklı, uyumlu ve birbirini destekleyen bir ilişki bulunması demektir. Amaç başka yere giderken kazanım başka yere, içerik başka yere, ölçme başka yere gidiyorsa öğretim parçalanır.

Sınavda tutarlılık çoğu zaman dolaylı sorulur. Öğretmen bir kazanım belirler ama tamamen ilgisiz etkinlik yapar; ya da süreç çok öğrenci merkezli görünürken ölçme yalnızca ezbere dayalı yürütülür. Böyle durumlarda senden çoğu zaman “programın hangi boyutu bozulmuştur?” sorusunu sezmen beklenir.

Yatay ve dikey yapı: Programın örgütlenme mantığı

Program bir dersin tek yılı içinde bile rastgele kurulmaz. Konuların ve kazanımların kendi içindeki akışı, diğer derslerle bağlantısı ve sınıf düzeyleri boyunca ilerleyişi önemlidir. Bu noktada yatay ve dikey yapı kavramları programın düzenini anlamada anahtar rol oynar.

Programı uygulamaya dönüştürmek

Programı okumak tek başına yeterli değildir; asıl öğretmenlik becerisi bunu sınıf içinde yaşanır hale getirmektir. Bu noktada öğretmen, programı aynen kopyalayan biri değildir. Aynı zamanda keyfine göre tamamen dönüştüren biri de değildir. Yapması gereken şey, programın özünü koruyarak sınıfın gerçekliği içinde uygulanabilir bir ders akışı kurmaktır.

Bunun için öğretmen önce kazanımı okur, sonra bu kazanıma uygun içerik alanını ve materyalleri seçer, ardından sınıfın düzeyine uygun yöntem ve etkinlikleri belirler, son aşamada ise öğrenmenin gerçekleşip gerçekleşmediğini anlayabilecek ölçme kanıtlarını tasarlar. Bu süreç planlıdır; ama mekanik değildir.

Program ile plan arasındaki ilişki

Program ve plan aynı şey değildir. Program daha geniş çerçeveyi verir; plan ise öğretmenin bu çerçeveyi belirli zaman, sınıf ve koşullar içinde nasıl işleyeceğini gösterir. Program üst yapıdır, plan ise uygulama tasarımıdır. Bu nedenle plan, programın sınıf içindeki görünür yüzü gibidir.

İyi bir plan, programın mantığını taşır; kötü bir plan ise sadece tarih ve konu listesi yazar. Öğretmen plan yaparken hangi kazanıma odaklandığını, bu kazanımı destekleyecek öğrenme yaşantılarını, süredeki gerçekçiliği, materyal ihtiyacını ve ölçme kanıtlarını birlikte düşünmelidir.

Sınavda nasıl gelir?

Program okuryazarlığı soruları çoğu zaman düz tanım sorusu olarak gelmez. Bunun yerine bir öğretmen örneği, kısa bir ders planı, bir sınıf uygulaması, bir ölçme tercihi ya da bir program parçası verilir. Ardından senden hangi öğenin, hangi ilişkinin ya da hangi ilkenin bozulduğunu veya doğru işletildiğini fark etmen istenir.

Sık karıştırılanlar

Mini vakalarla son tekrar

Ders sonu mini test