Ders hedefleri

• 1739 sayılı Kanunun kapsamını ve neden “temel kanun” niteliğinde olduğunu açıklayabilmek,
• Türk millî eğitiminin genel amaçlarını üç ana eksende anlayabilmek,
• Temel ilkeleri birbirine karıştırmadan yorumlayabilmek,
• Kanunun eğitim sistemi yapısına, örgün-yaygın eğitim ayrımına ve öğretmenlik mesleğine yaklaşımını kavrayabilmek,
• Sınavda “1739’a göre” diye başlayan sorularda madde mantığını doğru okuyabilmek.

Konu neden önemli?

1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu, eğitim alanında en çok referans verilen temel düzenlemelerden biridir. Bunun sebebi, yalnızca okul adları veya kurum çeşitleriyle ilgili hükümler içermesi değildir. Bu kanun, Türk millî eğitiminin neyi amaçladığını, hangi ilkelere dayanarak ilerlediğini ve sistemi hangi ana başlıklar altında kurduğunu belirler.

Bu nedenle sınavda 1739 dendiğinde aklına sadece “kanun numarası” gelmemeli. Aksine; genel amaçlar, temel ilkeler, fırsat ve imkân eşitliği, yöneltme, süreklilik, laiklik, bilimsellik, planlılık, her yerde eğitim, örgün ve yaygın eğitim yapısı gibi ana kavramlar gelmelidir.

1739 sayılı Kanun tam olarak neyi düzenler?

Kanunun en başında yer alan kapsam hükmü çok önemlidir. Çünkü bu hüküm bize metnin hangi alanları birlikte düşündüğünü gösterir. Kanun yalnızca öğrenciye ya da yalnızca okula odaklanmaz. Eğitim sisteminin amaç ve ilkelerini, sistemin genel yapısını, öğretmenlik mesleğini, okul bina ve tesislerini, eğitim araç ve gereçlerini ve devletin eğitim alanındaki görev ve sorumluluğunu bir bütün halinde ele alır.

Türk millî eğitiminin genel amaçları

Kanunun en çok sorulan bölümlerinden biri genel amaçlardır. Burada bütün ayrıntıyı ezberlemekten çok, amaçların hangi üç ana eksende toplandığını anlamak gerekir.

1. İyi yurttaş yetiştirme amacı

İlk eksen, bireyin devletine, milletine, anayasal düzene, insan haklarına ve temel değerlere karşı sorumluluk bilinci taşıyan bir yurttaş olarak yetişmesidir. Bu yönüyle genel amaçlar yalnızca bireysel başarıyı değil, vatandaşlık bilincini de içerir.

2. Dengeli ve sağlıklı kişilik geliştirme amacı

İkinci eksen, bireyin beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımından dengeli gelişmiş, hür ve bilimsel düşünme gücüne sahip, topluma karşı sorumluluk duyan, yapıcı ve verimli bir kişi olarak yetişmesidir. Yani kanun, eğitimi yalnızca bilgi aktarma işi gibi görmez.

3. Hayata ve mesleğe hazırlama amacı

Üçüncü eksen, bireyin ilgi, istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek gerekli bilgi, beceri, davranış ve birlikte iş görme alışkanlığı kazanmasını; bunun sonucunda kendisini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkı sağlayacak bir meslek sahibi olmasını hedefler.

Özel amaç ne demektir?

Kanunda genel amaçlardan sonra özel amaçlara da yer verilir. Buradaki mantık şudur: Türk eğitim ve öğretim sistemi, genel amaçları gerçekleştirecek biçimde düzenlenir; çeşitli derece ve türdeki eğitim kurumlarının özel amaçları da bu genel amaçlara ve temel ilkelere uygun olarak belirlenir.

Yani genel amaçlar bütün sistem için ortak üst çerçevedir. Özel amaçlar ise okul türüne, eğitim kademesine veya kurumun işlevine göre somutlaşır.

Türk millî eğitiminin temel ilkeleri

Bu bölüm sınavın en verimli alanlarından biridir. Çünkü ilkeler yalnız başına tanım olarak değil, bir durumun hangi ilkeye dayandığını ayırt etmeyi gerektiren sorularla gelir. O yüzden burada uzun ezber yerine ilke mantığını kurmak daha değerlidir.

1. Genellik ve eşitlik

Eğitim kurumlarının dil, ırk, cinsiyet, engellilik ve din ayrımı gözetilmeksizin herkese açık olması ve eğitimde hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınmaması bu ilkenin özüdür. Burada ana tema, eğitim hizmetinin ayrıcalıklı bir zümreye ait olmamasıdır.

2. Ferdin ve toplumun ihtiyaçları

Eğitim hizmeti, bireyin istek ve kabiliyetleri ile toplumun ihtiyaçlarına göre düzenlenir. Yani eğitim ne sadece bireyi ne de sadece toplumu merkeze alır; ikisini birlikte düşünür.

3. Yöneltme

Bireyler eğitim süresince ilgi, istidat ve kabiliyetleri doğrultusunda çeşitli programlara veya okullara yöneltilir. Bu ilkenin önemli tarafı, yöneltmenin kör tahminle değil; rehberlik hizmetleri ile objektif ölçme ve değerlendirme yöntemlerinden yararlanılarak yapılmasıdır.

4. Eğitim hakkı

Kanun, ilköğretim görmenin her Türk vatandaşının hakkı olduğunu açıkça vurgular. Sonraki eğitim kurumlarından yararlanma ise bireyin ilgi, istidat ve kabiliyetleri ölçüsündedir.

5. Fırsat ve imkân eşitliği

Eğitimde kadın erkek herkese fırsat ve imkân eşitliği sağlanması; maddi imkândan yoksun başarılı öğrencilerin burs, kredi, parasız yatılılık ve benzeri yollarla desteklenmesi; özel eğitime ve korunmaya muhtaç çocuklar için özel tedbirler alınması bu ilkenin parçasıdır.

6. Süreklilik

Eğitim yalnız çocuklukla sınırlı bir süreç değildir. Kanun, fertlerin genel ve mesleki eğitimlerinin hayat boyunca devam etmesini esas alır. Bu yüzden hayat boyu öğrenme mantığının mevzuattaki köklerinden biri burada görülür.

7. Atatürk inkılap ve ilkeleri ile Atatürk milliyetçiliği

Eğitim sisteminin her derece ve türü ile ilgili programların hazırlanıp uygulanmasında ve eğitim faaliyetlerinde bu çerçeve temel alınır. Bu ilke, eğitim sisteminin değer ve yön zeminini gösterir.

8. Demokrasi eğitimi

Güçlü ve istikrarlı, hür ve demokratik bir toplum düzeni için gerekli demokrasi bilincinin, sorumluluk duygusunun ve temel değerlere saygının öğrencilere kazandırılması hedeflenir.

9. Laiklik

Kanun açıkça Türk millî eğitiminde laikliğin esas olduğunu belirtir. Bu ilke, eğitim sisteminin anayasal düzenle uyumlu biçimde yapılandırıldığını gösterir.

10. Bilimsellik

Ders programlarının, eğitim yöntemlerinin, araç ve gereçlerin bilimsel ve teknolojik esaslara göre geliştirilmesi; eğitimde gelişme ve yenileşmenin bilimsel araştırma ve değerlendirmelere dayandırılması bilimsellik ilkesinin özüdür.

11. Planlılık

Eğitimin kalkınma hedefleri, insan gücü ihtiyacı, istihdam ilişkileri ve ülke ihtiyaçları dikkate alınarak planlanması bu ilkeye dayanır. Özellikle mesleki ve teknik eğitimin planlı biçimde ele alınması bu başlıkla ilişkilidir.

12. Karma eğitim

Okullarda kız ve erkek karma eğitim yapılması esastır. Ancak eğitimin türüne, imkân ve zorunluluklara göre bazı okullar yalnızca kız veya yalnızca erkek öğrencilere ayrılabilir.

13. Her yerde eğitim

Eğitim amaçlarının yalnız resmî ve özel eğitim kurumlarında değil; evde, çevrede, işyerlerinde, her yerde ve her fırsatta gerçekleştirilmesi gerektiği düşüncesi bu ilkede açıkça görülür. Ayrıca resmî, özel ve gönüllü kuruluşların eğitimle ilgili faaliyetlerinin Millî Eğitim Bakanlığının denetimine tabi olması da bu başlıkta önemlidir.

En çok karıştırılan ilke çiftleri

Kanuna göre eğitim sisteminin genel yapısı

1739 sayılı Kanunun ikinci büyük gücü, sistemi yalnız ilke düzeyinde bırakmaması; onu ana yapısı ile de çerçevelemesidir. Kanuna göre Türk millî eğitim sistemi iki ana bölümden oluşur: örgün eğitim ve yaygın eğitim.

• Örgün eğitim: Okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim ve yükseköğretim kurumlarını kapsar.
• Yaygın eğitim: Örgün eğitimin yanında veya dışında düzenlenen eğitim faaliyetlerinin tümünü kapsar.

Okul öncesi ve ilköğretime bakış

Kanun, okul öncesi eğitimin mecburi ilköğrenim çağına gelmemiş çocukları kapsadığını ve bu eğitimin isteğe bağlı olduğunu belirtir. Okul öncesinin amaçları da çocukların beden, zihin ve duygu gelişimini desteklemek, onları ilköğretime hazırlamak, elverişsiz çevrelerden gelen çocuklar için ortak yetişme ortamı sağlamak ve Türkçeyi doğru ve güzel konuşmalarını geliştirmek gibi başlıklarda toplanır.

İlköğretim tarafında ise hem hak boyutu hem de temel eğitim boyutu önemlidir. İlköğretim, sistemin çekirdek alanıdır ve eğitim hakkı ile yakından bağlantılıdır. Bu yönüyle 1739, eğitim kademelerini yalnız yapısal olarak değil; amaç ve görev açısından da ele alır.

Öğretmenlik mesleğine yaklaşım

1739 sayılı Kanunda öğretmenlik mesleği ayrıca ve özel bir vurgu ile ele alınır. Kanun, öğretmenliği devletin eğitim, öğretim ve bununla ilgili yönetim görevlerini üzerine alan özel bir ihtisas mesleği olarak tanımlar. Bu ifade çok önemlidir; çünkü öğretmenlik sıradan bir görev değil, uzmanlık gerektiren bir meslek olarak görülmektedir.

Kanuna göre öğretmenler görevlerini Türk millî eğitiminin amaçlarına ve temel ilkelerine uygun olarak yürütmekle yükümlüdür. Ayrıca öğretmenlik mesleğine hazırlığın genel kültür, özel alan eğitimi ve pedagojik formasyon ile sağlanacağı; öğretmen adaylarının yükseköğrenim görmelerinin esas olduğu vurgulanır.

1739 sayılı Kanun nasıl çalışır?

Bu kanunun mantığını şöyle düşünebilirsin: Önce eğitim sisteminin neyi amaçladığını söyler, sonra hangi ilkelerle hareket edeceğini belirler, ardından sistemin genel yapısını kurar ve sonunda öğretmenlik gibi kritik alanlara yön verir. Yani kanun dağınık değil; basamaklı bir yapı izler.

Sınavda nasıl sorulur?

1. İlke üzerinden

Bir uygulama örneği verilir ve bunun hangi ilkeye dayandığı sorulur. Burada anahtar kelimeleri iyi okumak gerekir.

2. Amaç üzerinden

Eğitim sisteminin iyi yurttaş, dengeli kişilik veya meslek sahibi birey yetiştirme amaçlarından hangisine vurgu yapıldığı sorulabilir.

3. Yapı üzerinden

Örgün-yaygın eğitim ayrımı ya da okul öncesi eğitimin isteğe bağlı oluşu gibi yapısal başlıklar sorulabilir.

4. Öğretmenlik üzerinden

Öğretmenliğin özel bir ihtisas mesleği olması ve öğretmen yetiştirmede genel kültür, alan eğitimi, pedagojik formasyon üçlüsünün vurgulanması sorulabilir.

Hızlı tekrar özeti

Ders sonu mini test