Ders hedefleri

• Betimleme, öyküleme, açıklama ve tartışma anlatım biçimlerini birbirine karıştırmadan ayırt edebilmek,
• Tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal verilerden yararlanma ve benzetme gibi yolları metin içinde fark edebilmek,
• Bir metnin ne anlattığını değil, nasıl kurulduğunu da okuyabilmek,
• AGS tarzı sorularda “anlatımın baskın yönü”nü hızlı biçimde bulabilmek.

Konu neden önemli?

Anlatımın oluşması başlığı, sözel soruların en belirleyici alanlarından biridir. Çünkü sınav bazen sana doğrudan “Bu parçada hangi anlatım biçimi kullanılmıştır?” diye sorar, bazen de ana düşünce, paragraf yapısı ya da yazarın tutumu gibi başka bir başlık altında dolaylı olarak aynı beceriyi ölçer.

Kısacası bu konu, tek başına bir konu değildir; paragrafta anlam, cümlede anlam ve metin yorumunun arka planında sürekli çalışan bir okuma becerisidir. Bu yüzden burada yapılacak küçük bir hata, farklı başlıklardaki birçok soruya da yansır.

Önce temel ayrımı kuralım

Bir metin okunurken en az üç ayrı soru sorulabilir: Ne anlatılıyor?, nasıl anlatılıyor? ve hangi araçlarla güçlendiriliyor? “Ne anlatılıyor?” sorusu daha çok konu ve ana düşünceyle ilgilidir. “Nasıl anlatılıyor?” anlatım biçimine götürür. “Hangi araçlarla güçlendiriliyor?” ise düşünceyi geliştirme yollarına gider.

Anlatım biçimleri

Anlatım biçimi, yazarın ele aldığı konuyu okura hangi temel yolla sunduğunu gösterir. Bir metinde birden fazla anlatım biçimi bulunabilir; ama sorularda çoğunlukla baskın olan sorulur. Bu yüzden parçanın genel omurgasını iyi görmek gerekir.

1. Açıklama

Açıklama, bir konu hakkında bilgi vermek, bir kavramı anlaşılır hâle getirmek, neden-sonuç ilişkilerini ortaya koymak ya da bir durumun işleyişini anlatmak için kullanılır. Burada amaç okuru olayın içine çekmek değil, onu bilgilendirmektir.

• Bilgi verme amacı ağır basar.
• Nesnel bir ton sık görülür.
• Tanımlama, örnekleme ve sayısal verilerden yararlanma ile desteklenebilir.

2. Tartışma

Tartışmada yazar bir düşünceyi savunur, karşıt bir görüşe itiraz eder ya da yerleşik bir yargıyı sorgular. Amaç yalnızca bilgi vermek değil, okuru belli bir düşünceye yaklaştırmak ya da ikna etmektir.

• Karşıt görüş, eleştiri ya da savunma görülebilir.
• “Oysa, ancak, sanıldığı gibi değil” gibi geçişler dikkat çeker.
• Açıklayıcı cümleler bulunabilir ama asıl omurga ikna etmeye yöneliktir.

3. Betimleme

Betimleme, bir varlığı, yeri, kişiyi ya da görünüşü göz önünde canlandıracak biçimde anlatmaktır. Burada temel amaç bilgi vermekten çok göstermektir. Okur, anlatılan şeyi sanki görüyormuş gibi hissetmelidir.

• Sıfatlar ve duyusal ayrıntılar dikkat çeker.
• Görme, işitme, dokunma gibi izler metni canlılaştırır.
• Hareketten çok görünüş öne çıkar.

4. Öyküleme

Öykülemede bir olay akışı vardır. Kişi, zaman, yer ve hareket duygusu belirgindir. Okur, bir durumun içinde ilerler; metin durağan değil, akıcıdır.

• Fiiller ve hareket duygusu öne çıkar.
• Bir olay zinciri ya da en azından olay izlenimi vardır.
• Betimleme ile birlikte kullanılabilir; ancak baskınlık hareket tarafındaysa öyküleme sayılır.

Anlatım biçimlerini birbirinden nasıl ayırırız?

Düşünceyi geliştirme yolları

Düşünceyi geliştirme yolları, yazarın anlatmak istediği şeyi daha inandırıcı, daha açık ya da daha etkili hâle getirmek için kullandığı araçlardır. Bunlar anlatım biçiminin içine yerleşir. Yani bir açıklama metni örnekleme ile güçlenebilir; bir tartışma metni tanık göstermeden yararlanabilir.

Tanımlama

Bir kavramın “ne olduğunu” belirtmeye yarar. Metinde belirsizliği azaltır ve konu alanını sınırlar.

Örnekleme

Soyut ya da genel bir düşüncenin daha anlaşılır olması için somut örnekler verilmesidir. Okurun anlatılanı gözünde büyütmesini engeller.

Karşılaştırma

İki varlık, düşünce ya da durum arasındaki benzerlik ve farklılıkları göstermek için kullanılır. Bu sayede anlatılan şey daha belirgin hâle gelir.

Tanık gösterme

Yazarın görüşünü desteklemek için alanında bilinen bir kişinin sözüne, düşüncesine ya da değerlendirmesine yer verilmesidir. Burada yalnızca bir isim anmak yetmez; o kişinin görüşünden yararlanılması gerekir.

Sayısal verilerden yararlanma

İstatistikler, oranlar, sayılar ve ölçüler anlatılan şeyin daha nesnel ve ikna edici görünmesini sağlar.

Benzetme

Bir varlığı ya da durumu, benzer yönü bulunan başka bir unsur üzerinden anlatmaktır. Özellikle soyut kavramları somutlaştırmada işe yarar.

Tanık gösterme ile örneklemeyi karıştırma

Bu ikisi sınavda çok karışır. Çünkü ikisinde de destekleme vardır. Ancak örneklemede yazar, kendi anlattığı şeyi örneklerle açar. Tanık göstermede ise bir otoritenin sözüne dayanır.

Anlatıcı ve bakış açısı

Bu başlık daha çok öyküleyici metinlerde belirgindir. Yine de AGS düzeyindeki sorularda metnin kim tarafından, hangi konumdan anlatıldığı bazen önem kazanır. Anlatıcı, metni aktaran sestir; yazarla karıştırılmamalıdır.

Birinci kişi anlatıcı

Olayları yaşayan ya da doğrudan içinde bulunan kişi anlatır. “Ben” dili baskındır. Bu anlatım daha öznel ve içten bir izlenim verebilir.

Üçüncü kişi anlatıcı

Olayları dışarıdan anlatır. “O” dili baskındır. Bu anlatım bazen dış gözlemci, bazen de kahramanların iç dünyasını bilen hâkim bakışla kurulabilir.

Anlatımın tonu ve niteliği

Bazı sorular metnin baskın anlatım biçimini değil, anlatımın genel tonunu sorar. Bu durumda metnin öğretici, eleştirel, samimi, alaycı, öznel ya da nesnel olup olmadığına bakılır.

• Nesnel anlatım: Kişisel yargıdan uzak, doğrulanabilir bilgiler taşır.
• Öznel anlatım: Kişisel beğeni, yorum, izlenim ve değerlendirme içerir.
• Öğretici ton: Bilgilendirme amacı belirgindir.
• Eleştirel ton: Bir düşünce ya da durum sorgulanır.
• İçten ton: Samimi ve yakın bir söyleyiş hissedilir.

Sınavda bu konu nasıl sorulur?

Sık karıştırılanlar

Ders sonu mini test