Ders hedefleri

Bu dersin sonunda şunları net biçimde yapabiliyor olman gerekiyor:

• Piaget, Erikson, Kohlberg ve Vygotsky’nin hangi gelişim alanına odaklandığını ayırt edebilmek,
• Kuramcıların temel kavramlarını ve dönem mantığını örnek olaylarda yakalayabilmek,
• Özellikle benzer görünen bilişsel, sosyal ve ahlaki vurguları doğru kuramcıyla eşleştirebilmek.

Konu neden önemli?

Gelişim psikolojisinde en çok sorulan alanlardan biri kuramcılar kısmıdır. Çünkü bu kuramcılar, çocuk ve ergen davranışlarını yorumlamada öğretmene çok güçlü bir çerçeve sunar. Öğrencinin düşünme biçimi, sosyal ilişkileri, kimlik arayışı, kural anlayışı veya destekle öğrenmesi gibi konular doğrudan bu kuramlarla açıklanabilir.

Ayrıca öğretmenlik açısından da önemlidir. Öğrenciden yaşına göre beklenmeyecek bir performans istemek, gelişim düzeyini göz ardı etmek anlamına gelir. Bu kuramlar öğretmene “hangi yaşta hangi tür düşünme, ilişki ve ahlaki gerekçe beklenir?” sorusunda yol gösterir.

Piaget: Bilişsel gelişim kuramı

Piaget, çocukların düşünme biçiminin yaşla birlikte niteliksel olarak değiştiğini savunur. Ona göre çocuk, yetişkinin küçültülmüş hâli değildir; dünyayı kendi gelişim düzeyine göre anlamlandırır.

Piaget’nin en temel mesajı şudur: Çocuk, bilgiyi pasif biçimde almaz; aktif olarak yapılandırır. Yani çocuk çevresini anlamaya çalışırken zihinsel şemalarını kullanır, gerektiğinde bu şemaları değiştirir ve yeniden kurar.

Temel kavramlar

• Şema: Bireyin çevreyi anlamlandırırken kullandığı zihinsel yapı.
• Özümseme: Yeni bilgiyi mevcut şemaya uydurma.
• Uyumsama: Mevcut şemayı yeni duruma göre değiştirme.
• Dengeleme: Zihinsel dengenin bozulup yeniden kurulması süreci.

Piaget’nin bilişsel gelişim dönemleri

1. Duyusal-motor dönem

Doğumdan yaklaşık 2 yaşa kadar sürer. Bebek dünyayı daha çok duyu organları ve hareketleriyle tanır. Nesne sürekliliğinin kazanılması bu dönemin en önemli gelişmelerindendir.

2. İşlem öncesi dönem

Yaklaşık 2-7 yaş arasıdır. Çocuk sembolik düşünmeye başlar, dili daha etkili kullanır; ancak mantıksal işlemler henüz sınırlıdır. Benmerkezcilik, korunumun kazanılamaması ve tek yönlü düşünme bu dönemin tipik özelliklerindendir.

3. Somut işlemler dönemi

Yaklaşık 7-11 yaş arasıdır. Çocuk mantıklı düşünmeye başlar; fakat bu mantık daha çok somut durumlarla sınırlıdır. Korunum, sınıflama, sıralama ve tersine çevirebilme gibi beceriler gelişir.

4. Soyut işlemler dönemi

Yaklaşık 11 yaş ve sonrasında görülür. Birey artık soyut kavramlar, olasılıklar, varsayımlar ve sistemli akıl yürütme üzerine düşünebilir.

Erikson: Psikososyal gelişim kuramı

Erikson, gelişimi yaşam boyu süren psikososyal bir süreç olarak ele alır. Ona göre her dönemde birey belli bir çatışmayla karşılaşır ve bu çatışmanın nasıl çözüldüğü kişilik gelişimini etkiler.

Erikson’un farkı, gelişimi yalnızca çocuklukla sınırlamamasıdır. Bebeklikten yaşlılığa kadar her dönemde, kişinin kendisiyle ve çevresiyle kurduğu ilişkiler önemlidir.

Erikson’un temel dönemleri

1. Temel güvene karşı güvensizlik

Bebeklik döneminde bakım verenle kurulan ilişki belirleyicidir. İhtiyaçları düzenli karşılanan bebekte güven duygusu gelişir.

2. Özerkliğe karşı kuşku ve utanç

Çocuk kendi başına bir şeyler yapmaya çalışır. Sürekli engellenirse kendine güveni zedelenebilir.

3. Girişimciliğe karşı suçluluk

Çocuk yeni şeyler denemek, soru sormak, çevreyi keşfetmek ister. Aşırı baskılanırsa suçluluk yaşayabilir.

4. Başarıya karşı aşağılık duygusu

Okul yıllarında çocuk üretmek, başarmak ve yeterli olduğunu hissetmek ister. Sürekli başarısızlık hissi yaşarsa aşağılık duygusu gelişebilir.

5. Kimlik kazanmaya karşı rol karmaşası

Ergenlikte “Ben kimim?” sorusu öne çıkar. Meslek, değerler, gelecek ve aidiyet meseleleri bu dönemde yoğunlaşır.

Kohlberg: Ahlak gelişimi kuramı

Kohlberg, ahlak gelişimini bireyin doğru-yanlışa hangi gerekçeyle karar verdiği üzerinden açıklar. Yani önemli olan yalnızca kişinin kurala uyup uymaması değil, bunu neden yaptığıdır.

Bu yüzden Kohlberg’in kuramında davranışın görünüşünden çok, davranışın arkasındaki düşünce önemlidir.

Kohlberg’in ahlak gelişimi düzeyleri

1. Gelenek öncesi düzey

Davranış daha çok ceza almama ve ödül kazanma mantığıyla değerlendirilir. “Ceza alırsam kötü”, “İşime yararsa iyi” düşüncesi baskındır.

2. Geleneksel düzey

Birey iyi çocuk olma, başkalarının onayını alma, düzeni ve kuralları koruma gibi nedenlerle hareket eder. Toplumsal kabul ve kurallar ön plandadır.

3. Gelenek sonrası düzey

Birey artık kuralları körü körüne değil, adalet, insan hakları ve evrensel etik ilkeler bağlamında değerlendirmeye başlar.

Vygotsky: Sosyal etkileşim ve öğrenme

Vygotsky, bilişsel gelişimde sosyal çevrenin ve dilin çok önemli olduğunu savunur. Ona göre çocuk yalnız başına değil, daha yetkin bireylerle etkileşim kurarak öğrenir.

Temel kavramlar

• Yakınsal gelişim alanı: Bireyin tek başına yapamadığı ama yardım alarak yapabildiği alan.
• Destekleme: Daha yetkin kişinin sunduğu geçici yardım ve rehberlik.
• Dilin rolü: Dil yalnızca iletişim aracı değil, düşünmenin de önemli bir aracıdır.

Öğretmenlik açısından bu yaklaşım çok değerlidir. Çünkü öğrenciyi tamamen kendi hâline bırakmak yerine, uygun düzeyde ipucu ve destek vererek bir üst seviyeye taşımayı önerir.

Kuramcıları birlikte karşılaştırma

Sınavda bu konu nasıl sorulur?

1. Piaget örneği

Çocuğun suyun ince uzun bardakta daha fazla olduğunu sanması, benmerkezci konuşması, soyut ihtimalleri düşünememesi gibi örnekler Piaget’ye çıkar.

2. Erikson örneği

Ergenin “ben kimim?” sorgulaması, okul çocuğunun başarı hissiyle motive olması, küçük çocuğun kendi başına bir şey yapmak istemesi Erikson çizgisine yakındır.

3. Kohlberg örneği

“Bunu yapmam çünkü ceza alırım”, “Herkes beni iyi çocuk bilsin”, “Yasa olduğu için yapmalıyım”, “İnsan haklarına aykırıysa kuralı sorgularım” gibi gerekçeler Kohlberg sorusudur.

4. Vygotsky örneği

Öğretmenin ipucuyla öğrencinin çözebildiği görev, akran desteğiyle başarı, rehberlik eşliğinde ilerleme ve dilin öğrenmedeki rolü Vygotsky’yi düşündürür.

Sık karıştırılanlar

1. Piaget ve Vygotsky

İkisi de bilişsel gelişimle ilişkilidir; ancak Piaget daha çok bireyin kendi bilişsel yapılanmasına, Vygotsky ise sosyal etkileşim ve rehberliğe vurgu yapar.

2. Erikson ve Kohlberg

Erikson kişilik ve psikososyal çatışmaları açıklar; Kohlberg ise ahlaki kararların gerekçesini açıklar.

3. Piaget’de yaş, Kohlberg’de gerekçe

Piaget’de yaşa uygun düşünme yapısı çok önemlidir. Kohlberg’de ise yaş önemli olmakla birlikte asıl mesele gerekçedir.

Ders sonu mini test