AGS Eğitim Bilimleri 09 - Öğrenme Psikolojisi 2: Bilişsel, Sosyal Öğrenme ve Yapılandırmacı Yaklaşımlar

2026 AGS Hazırlık • Eğitim Bilimleri

Ders 9: Öğrenme Psikolojisi 2 — Bilişsel, Sosyal Öğrenme ve Yapılandırmacı Yaklaşımlar

Bu derste davranışçı çizginin dışına çıkıp öğrenmeye daha zihinsel ve sosyal açıdan bakan yaklaşımları ele alacağız. Amaç; Tolman, Köhler, Bandura, Bruner, Ausubel ve yapılandırmacı öğrenme anlayışını karıştırmadan öğrenmek. Bu konu özellikle “öğrenci bilgiyi nasıl kurar?” ve “başkalarını gözleyerek nasıl öğrenir?” sorularını cevaplar.

Detaylı konu anlatımı Bilişsel + sosyal + yapılandırmacı çerçeve Ders sonu mini test

Ders hedefleri

Bu dersin sonunda şunları net biçimde yapabiliyor olman gerekiyor:

Bilişsel öğrenme ile davranışçı öğrenme arasındaki farkı açıklayabilmek,
Bandura’nın sosyal öğrenme kuramını ve model alma süreçlerini örnek olaylarda yakalayabilmek,
Bruner, Ausubel ve yapılandırmacı yaklaşımın temel mantığını sınav diliyle ayırt edebilmek.

Bu dersten beklenen asıl kazanım Burada asıl mesele, öğrenmenin sadece dıştan şekillenen bir davranış değil; zihinde anlam kurma, ilişki kurma, model alma ve bilgiyi yapılandırma süreci olduğunu kavramandır.

Konu neden önemli?

Öğrenme yalnızca ödül ve ceza ile açıklanamaz. Öğrenci bazen bir şeyi düşünerek, ilişki kurarak, problemi aniden kavrayarak, bir modeli izleyerek ya da önceki bilgileriyle yeni bilgiyi anlamlandırarak öğrenir. İşte bilişsel, sosyal öğrenme ve yapılandırmacı yaklaşımlar bu alanı açıklar.

Öğretmenlik açısından bu başlık çok önemlidir çünkü çağdaş öğretim anlayışı, öğrencinin pasif alıcı değil, aktif anlam kurucu olduğunu kabul eder. Ayrıca öğrenciler sınıfta yalnızca öğretmeni dinleyerek değil, akranlarını gözleyerek, örnek alarak ve tartışarak da öğrenir.

Kısa sınav notu Bu başlıkta soru kökleri genellikle “öğrenci bilgiyi nasıl ediniyor?” ve “öğretmen ne tür öğrenme ortamı kuruyor?” üzerinden gelir.

Bilişsel yaklaşım nedir?

Bilişsel yaklaşım, öğrenmeyi yalnızca gözlenebilir davranış değişikliği olarak görmez. Öğrenmede dikkat, algı, hafıza, problem çözme, anlam kurma, beklenti ve zihinsel örgütleme gibi süreçlerin önemli olduğunu savunur.

Bu yaklaşıma göre birey çevreden gelen bilgiyi olduğu gibi almaz; onu işler, yorumlar, düzenler ve anlamlandırır. Yani öğrenme zihinsel bir yapılanmadır.

Bilişsel yaklaşımı görünce aklına gelsin anlam kurma, zihinsel süreç, problem çözme, beklenti, kavrama, hafıza.

Tolman: İşaret öğrenme ve bilişsel harita

Tolman davranışçılığa yakın görünse de öğrenmede zihinsel süreçlerin önemini vurguladığı için bilişsel çizgiye yaklaşır. Ona göre organizma yalnızca tepki vermez; çevreyi anlamlandırır, işaretler arasında bağlantı kurar ve bilişsel haritalar geliştirir.

Özellikle “gizil öğrenme” kavramı önemlidir. Birey, her öğrenmeyi hemen davranışa dökmeyebilir. Uygun koşul oluştuğunda daha önce zihinde oluşmuş öğrenme davranış olarak ortaya çıkabilir.

Tolman’ı görünce aklına gelsin bilişsel harita, işaret öğrenme, beklenti, gizil öğrenme.

Köhler ve içgörüsel öğrenme

Köhler’e göre öğrenme bazen deneme-yanılma ile değil, problemin öğeleri arasındaki ilişkinin bir anda fark edilmesiyle gerçekleşir. Buna içgörüsel öğrenme denir.

Yani birey tek tek başarısız denemeler yapmak yerine, durumu bütün olarak görüp çözümü bir anda kavrayabilir. Bu yaklaşım özellikle Gestalt anlayışıyla ilişkilidir.

En kısa mantık İçgörüsel öğrenmede birey, problemi parçalar hâlinde değil, bütün olarak kavrar ve çözümü ansızın fark eder.

Sınav ipucu “Bir anda fark etti”, “aniden çözdü”, “ilişkiyi kavradı” gibi ifadeler içgörüsel öğrenmeye çok yakındır.

Bandura ve sosyal öğrenme kuramı

Bandura’ya göre birey yalnızca kendi yaşantılarıyla değil, başkalarını gözleyerek de öğrenir. Bu yüzden öğrenme sosyal bir boyut taşır. Özellikle model alma, gözlem, taklit, dolaylı öğrenme ve öz yeterlik bu kuramın merkezindedir.

Öğrenci öğretmenini, arkadaşını, ailesini veya medyada gördüğü birini model alabilir. Gözlediği davranışın sonucunu görmesi bile onun o davranışı öğrenmesine katkı sunabilir.

Dolaylı pekiştirme

Birey davranışın sonucunu kendi yaşamasa da, başkasının ödül aldığını veya ceza gördüğünü gözleyerek öğrenebilir. Bu durum dolaylı pekiştirme ya da dolaylı öğrenme mantığını açıklar.

Bandura’yı görünce aklına gelsin model alma, gözlem, taklit, dolaylı öğrenme, öz yeterlik.

Bandura’da model alma süreci

Dikkat
Bireyin modeli fark etmesi gerekir. Dikkatini vermediği modeli etkili biçimde öğrenemez.

Hatırda tutma
Gözlenen davranış zihinde tutulmalıdır.

Davranışı yeniden üretme
Birey gözlediği davranışı yapabilecek yeterliliğe sahip olmalıdır.

Güdülenme
Davranışı yapmaya istek duymalıdır. Beklenen sonuç burada önemlidir.

Öz yeterlik Bandura’da çok önemli bir kavram da öz yeterliktir. Bireyin bir işi yapabileceğine dair inancı, davranışa girişmesini ve sürdürmesini etkiler.

Bruner

Bruner öğrenmede keşfetmenin ve yapılandırmanın önemini vurgular. Ona göre öğretim, öğrencinin bilgiyi hazır alması yerine, rehberlik edilmiş keşif yoluyla öğrenmesini desteklemelidir.

Temel noktalar

Öğrenci aktif olmalıdır.
Bilgi yapılandırılarak öğrenilmelidir.
Konular uygun düzenlemeyle her yaşta öğretilebilir.
Sunuş biçimleri önemlidir: eylemsel, imgesel ve sembolik.

Bruner’ı görünce aklına gelsin keşfederek öğrenme, yapı, aktif öğrenci, eylemsel-imgesel-sembolik sunuş.

Ausubel

Ausubel’e göre öğrenmede en önemli etken, öğrencinin önceden bildikleridir. Yeni bilgi, bireyin zihnindeki mevcut bilgi yapısıyla anlamlı biçimde ilişkilendirilirse kalıcı öğrenme gerçekleşir.

Bu yüzden Ausubel, anlamlı öğrenmeye vurgu yapar. Ezber bilgi yüzeysel kalabilir; ama yeni bilgi eski bilgiyle bağlantı kuruyorsa daha güçlü öğrenme oluşur.

Sunuş yoluyla öğrenme

Ausubel’de öğretmen bilgiyi düzenli ve anlamlı biçimde sunabilir. Burada öğretmenin etkin olması tek başına olumsuz değildir. Önemli olan öğrencinin bilgiyi ilişkilendirerek anlamlı biçimde öğrenmesidir.

Ausubel’i görünce aklına gelsin ön bilgiler, anlamlı öğrenme, düzenleyiciler, sunuş yoluyla öğrenme.

Yapılandırmacı yaklaşım

Yapılandırmacı anlayışa göre bilgi öğrenciye hazır biçimde aktarılmaz; öğrenci bilgiyi kendi yaşantıları, önceki bilgileri, sosyal etkileşimleri ve problem çözme süreçleri üzerinden yapılandırır.

Bu yaklaşımda öğrenci merkezde yer alır. Öğretmen doğrudan bilgi aktaran kişi olmaktan çok, öğrenme sürecini düzenleyen, sorular soran, rehberlik eden ve anlam kurma fırsatları yaratan kişidir.

Yapılandırmacı sınıfın özellikleri

Öğrenci aktif katılır.
Ön bilgi önemsenir.
Tartışma, araştırma ve problem çözme desteklenir.
Birden fazla bakış açısı değerlidir.
Öğretmen rehberdir.

Ana fikir Yapılandırmacılıkta bilgi dışarıdan aynen alınmaz; öğrenci tarafından kurulur.

Yaklaşımları birlikte karşılaştırma

Kuramcı / yaklaşım	Temel vurgu	Anahtar ipucu
Tolman	Bilişsel harita ve beklenti	Gizil öğrenme, işaret öğrenme
Köhler	İçgörüsel öğrenme	Bir anda kavrama, bütünü görme
Bandura	Gözlem ve model alma	Dolaylı öğrenme, öz yeterlik
Bruner	Keşfederek öğrenme	Aktif öğrenci, yapı, sunuş biçimleri
Ausubel	Anlamlı öğrenme	Ön bilgi, sunuş, ilişkilendirme
Yapılandırmacılık	Bilgiyi öğrencinin kurması	Öğrenci merkezlilik, rehber öğretmen

Kısa kodlama Tolman = bilişsel harita
Köhler = içgörü
Bandura = model alma
Bruner = keşfetme
Ausubel = ön bilgiyle anlamlı öğrenme
Yapılandırmacılık = bilgiyi öğrencinin kurması

Sınavda bu konu nasıl sorulur?

1. Bandura soruları

Öğrencinin arkadaşını izleyerek davranış öğrenmesi, modelden etkilenmesi, başkasının ödül aldığını görüp aynı davranışı yapması Bandura’yı düşündürür.

2. Köhler soruları

Problemin çözümünü aniden fark etme, ilişkileri bir anda kavrama ve çözümü bütünsel olarak görme içgörüsel öğrenme örneğidir.

3. Ausubel ve Bruner soruları

Öğretmenin konuyu öğrencinin ön bilgilerine bağlaması Ausubel’e; öğrenciyi buluşa, keşfetmeye ve yapı kurmaya yönlendirmesi Bruner’a daha yakındır.

4. Yapılandırmacı sınıf soruları

Tartışma, proje, problem çözme, öğrenci merkezlilik, rehber öğretmen ve çoklu bakış açısı yapılandırmacı anlayışa götürür.

Soru çözme taktiği Soruda önce şuna bak: öğrenci gözleyerek mi öğreniyor, bir anda mı kavrıyor, ön bilgisiyle mi ilişki kuruyor, keşfederek mi ilerliyor, yoksa bilgiyi aktif biçimde mi yapılandırıyor?

Sık karıştırılanlar

1. Bandura ve davranışçılık

Bandura davranışçı çizgiyle temas eder ama yalnızca doğrudan pekiştirmeye dayanmaz. Gözlem, model ve dolaylı öğrenme onun ayırıcı yönüdür.

2. Bruner ve Ausubel

Bruner keşfetmeye, Ausubel ise anlamlı ve düzenli sunuşa daha yakındır. Birinde öğrenci bulur; diğerinde öğretmen düzenli sunar ama anlamlı bağ kurdurur.

3. Bilişsel yaklaşım ve yapılandırmacılık

Yapılandırmacılık bilişsel çizginin devamı gibi düşünülebilir; ancak daha açık biçimde öğrencinin aktif bilgi kuruculuğunu vurgular.

Hızlı tekrar etiketleri Bilişsel harita = Tolman Bir anda çözme = Köhler Model alma = Bandura Keşfetme = Bruner Ön bilgi = Ausubel Bilgiyi kurma = Yapılandırmacılık

Ders sonu mini test

1) Bir öğrencinin arkadaşının öğretmenden övgü aldığını görüp aynı davranışı göstermeye başlaması aşağıdaki yaklaşımlardan hangisiyle daha çok açıklanır?

A) Klasik koşullanma

B) İçgörüsel öğrenme

C) Sosyal öğrenme

D) Bitişiklik

2) Problemin çözümünü bir anda fark ederek sonuca ulaşma aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ilişkilidir?

A) İçgörüsel öğrenme

B) Sönme

C) Olumsuz pekiştirme

D) Ezberleme

3) Öğretmenin yeni konuyu öğrencilerin ön bilgileriyle ilişkilendirerek ve anlamlı bağlar kurarak anlatması aşağıdaki kuramcılardan hangisiyle daha çok ilişkilidir?

A) Guthrie

B) Thorndike

C) Watson

D) Ausubel

4) Öğrencilerin tartışarak, araştırarak, problem çözerek ve önceki bilgileriyle ilişki kurarak yeni bilgiyi oluşturmaları aşağıdaki hangi anlayışla en çok örtüşür?

A) Salt davranışçılık

B) Yapılandırmacı yaklaşım

C) Klasik koşullanma

D) Duyusal-motor dönem

Ders kapanış özeti Bu dersten tek satırlık özet çıkaracaksan şöyle çıkar: bilişsel yaklaşımlar öğrenmede zihinsel süreçleri öne çıkarır; Bandura gözlemle öğrenmeyi, Köhler içgörüyü, Bruner keşfi, Ausubel anlamlı öğrenmeyi, yapılandırmacılık ise öğrencinin bilgiyi aktif biçimde kurmasını vurgular.